szukaj:
  dziś jest niedziela, 23 listopada 2014
Menu główne
Strona główna
Bannery
Katalog stron
Admin
Inne
Artykuły
Księga gości
Rekomenduj nas
Pogoda
E-kartki
Galeria
Kontakt
O klubie
Władze
Członkowie
Statut
Kalendarium
Busko-Zdrój
Historia
Plan Miasta
Zabytki
Sanatoria
Hotele
Pensjonaty
Pokoje gościnne
Restauracje
Turystyka
Artykuły > Z życia stowarzyszenia > Szlak ariański na terenie powiatu buskiego-Leszek Marciniec

Leszek Marciniec

 

Szlak ariański na terenie powiatu buskiego

 

    Wszyscy wiemy, że największymi ośrodkami działalności arian, czyli braci polskich na terenie województwa świętokrzyskiego były miasta Pińczów i Raków. Powiat buski utworzony w 1999 roku znajduje się pomiędzy tymi  dwoma ośrodkami, a na jego terenie leżą miejscowości, które były siedliskami arian, są to : Szaniec, Gnojno, Żerniki Górne, Pęczelice,  Piasek Wielki, Zborów, Czarkowy.

    Opracowania naukowe oraz przewodniki po terenie województwa świętokrzyskiego wymieniają niektóre z tych miejscowości - jako związane z działalnością arian, a o innych nie wspominają. Wydaje się celowe przypomnieć historię powstania ruchu ariańskiego w Polsce oraz lokalizację  zborów ariańskich na terenie obecnego powiatu buskiego.

 

 

    W drugiej połowie XVI wieku liczne grono przedstawicieli niezależnych od papiestwa kościołów protestanckich oraz inkwizycji katolickiej, znalazło się w cieszącej się  tolerancją Polsce. Luteranizm szerzył się wśród mieszczaństwa, a kalwinizm był modny u szlachty.

W latach 1562 – 1565 od kalwinizmu odłączyli się arianie  (bracia polscy) tworząc osobny zbór (kościół).

        Arianie, czy też bracia  polscy, to odłam chrześcijan, którego nazwa wywodzi się od imienia średniowiecznego herezjarchy biskupa Ariusza. Ariusz uczył, że Jezus był nadzwyczajnym człowiekiem, który za swoje zasługi został podniesiony do godności  Boga, ale nie był równy Bogu-Ojcu, lecz tylko podobny – po grecku homo-i– usios. Ariusza i jego naukę potępił w 325 r. Sobór w Nicei.

    Początki powstania ruchu braci polskich sięgają czasów  króla Zygmunta Starego. Jego żoną była Włoszka, królowa Bona. Jej lekarz Landrata należał potajemnie do antytrynitarskiego  ruchu (negującego dogmat Trójcy Świętej) i to on sprowadził do Polski wielu prześladowanych przyjaciół z Włoch. Landrata pozyskał dla swoich poglądów pierwszego pastora zboru ewangelickiego w Krakowie , ks. Grzegorza Pawła z Brzezin, a ten stał się założycielem ruchu braci polskich.

      W Polsce arianie wyłonili się w okresie reformacji jako odłam kalwinizmu i tworzyli tzw. Zbór Mniejszy. Miało to miejsce na synodzie w Pińczowie w 1562 roku. Z czasem zwano ich braćmi polskimi lub antytrynitarzami. W 1586 r. dobra pińczowskie  kupił Piotr Myszkowski, biskup krakowski i wówczas arianie zostali usunięci z Pińczowa.

     Głównymi centrami ruchu ariańskiego po Krakowie były: Pińczów, Lublin, Nowy Sącz, Lutosławice koło Zakliczyna  i Raków.

       Doktryna religijna i społeczna arian została ujednolicona na przełomie XVI i XVII wieku pod wpływem  przybyłego z Włoch Fausta Socyna. Socyn jest twórcą unitaryzmu (jedności, w tym przypadku uznawanie Boga w jednej osobie). Jej najbardziej znaną ideą było głoszenie antytrynitaryzmu. Socyn twierdził, wbrew tradycji chrześcijańskiej, że grzech pierworodny nie istnieje i obciąża on tylko Adama, w związku z tym negował celowość sakramentu chrztu świętego.

     Arianie ogromną wagę przywiązywali do  wykształcenia. Była to jedna z nielicznych grup różnowierczych w tamtych czasach, która zorganizowała własną uczelnię – Akademię Rakowską. Przeżyła ona czas największego rozkwitu w pierwszej połowie XVII wieku. Dzieła braci polskich znane były największym myślicielom ówczesnej Europy,  m.in.: Johnowi Lockowi, Baruchowi Spinozie, Izaakowi Newtonowi, Voltairowi i innym.

      Między arianami a myślicielami Zachodu trwała intensywna wymiana myśli i poglądów religijnych, filozoficznych i intelektualnych. Działający od końca XVI w. zbór braci polskich w Rakowie był organizatorem liczących się w kraju i świecie spotkań wyznawców arianizmu.  Odbyło   się ponad 30  synodów ariańskich, z których  przełomowymi okazały się te z lat 1601 -1602. Wtedy podjęto  szczególnie ważną dla Rakowa decyzję o powołaniu   Akademii Rakowskiej.

 

  W dziejach arianizmu polskiego możemy wyróżnić  cztery okresy:

         1. Okres przypadający na lata 1563 – 1600, w który dominował plebejski, radykalny nurt antytrynitarski, reprezentowany m.in.  przez  Szymona Budnego, Piotra z Goniądza, Marcina Czechowica, Jana Przypkowskiego.

         2. Okres to lata 1600 – 1638, nazywany też okresem socyniańskim. Nastąpiło wówczas złagodzenie radykalizmu i urealnienie ideologii. Był to czas najbardziej dynamicznego rozwoju arianizmu. Przedstawicielami tego nurtu byli: Faust Socyn, Jan Sieneński, Grzegorz Paweł z Brzezin, Jan Niemojewski.

          3. Okres przypada na lata 1638 – 1658. Doszło wówczas do wygnania arian z Polski, bowiem nie objęła ich tzw. ugoda sandomierska z 1658 r. W tym okresie rozpoczęła się również kontrreformacja, zapoczątkowana obradami soboru trydenckiego (1545-1563),. a w Polsce – synodu piotrkowskiego z 1551 r. Arianie byli także jedynym  wyznaniem, które nie wzięło udziału w konfederacji warszawskiej z 1573 r. i nie podpisali Aktu tej konfederacji. Dokument ten miał zapewnić pokój między różnowiercami oraz równouprawnienie z katolikami. Głosił również    zasady wolności sumienia i tolerancji.

          4. Okres ten przypada na lata 1658 – 1670, był to czas wygnania , emigracji i wydania drukiem za granicą –Bibliotheca Fratrum Polonorum  w Amsterdamie – poważnej części dorobku ruchu ariańskiego. Wydrukowano wówczas m.in. prace Samuela Przypkowskiego, które wywarły znaczny wpływ na kształtowanie się roli państwa w stosunku do kościoła.

 

      Miejscem schronienia arian po wypędzeniu ich z Rakowa stały się Prusy Książęce (Mazury), Śląsk, Siedmiogród, Holandia.

 

Ważniejsze ośrodki arianizmu na terenie powiatu buskiego

 

       Szaniec

 

     Początki Szańca sięgają  XII w., wieś była wymieniona w dokumentach katedry krakowskiej w 1250 roku. W 1326 r. był tutaj kościół parafialny. W XV w. znane były już miejscowe kamieniołomy, w których wydobywano głównie wapień detrytyczny. W XVII w. powstał zbór ariański i szkoła. Prawdopodobnie na ten cel przeznaczono miejscowy dwór, wybudowany przez Padniewskich w latach 1580-1606 na resztkach niewielkiej gotyckiej budowli obronnej.

   W pobliżu dworu, stoi na wzgórzu okazała murowana budowla wsparta dwoma szkarpami. Okna renesansowe, okratowane. Dach łamany. Na froncie dwie w połowie ścięte szkarpy jakby konsole do nieistniejących figur i ganku. Po lewej stronie  na kamieniu wyryto: ALBERTUS ŚWIDERSKI 1601.  Za czasów Oleśnickich i Gnoińskich, mieli tu zbór arianie, a po wygnaniu ich z kraju i wyrugowaniu ich z Chmielnika, Gnojna, Zborowa i całej tutejszej okolicy, Margrabiowie Pińczowscy przerobili gmach na dom mieszkalny. Obecny stan gmachu ani śladu  nie pokazuje, że tu przebywali dumni panowie i głośni dostojeństwem oraz bogactwem…Tak pisał w 1929 r. ks. Jan Wiśniewski w swej książce pt.: „Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w stopnickiem”.

     Obecnie budynek ten zwany jest przez miejscowych ,,Murowańcem”, jest częściowo odbudowany i może być zamieszkały.  W osi budynku kwadratowa sień, po bokach cztery pomieszczenia. Podobny układ na piętrze i w piwnicach. Pod budynkiem znajdują się dwukondygnacyjne piwnice, według miejscowej legendy, z piwnic tych prowadziły podziemne lochy do klasztoru kamedułów.

 Nowy właściciel budynku (pod koniec lat 80. XX w.) szukał w piwnicach wejścia do podziemnych lochów, ale nic nie wskazało, aby takowe kiedykolwiek istniały. Kościół i klasztor (erem) kamedułów znajdował się około dwóch kilometrów w prostej linii od byłego zboru ariańskiego, czyli dworu .

     18 marca 1863 r. na terenie prawdopodobnie opuszczonego już wówczas eremu kamedułów i nieistniejącego już  wówczas  kościoła - na Kolonii Kameduły,  dragoni gen. Czengierego zasiekli szablami 27 powstańców, którzy bronili się na terenie eremu. Rozwścieczeni dragoni spalili drewniane domki zakonników i nie pozostał po nich żaden ślad. Powstańcy zostali pochowani w miejscu, gdzie padli. W roku 1916 na mogile postawiono i poświęcono drewniany krzyż, a w 1938 mieszkańcy Szańca, Galowa i Kameduł  wybudowali na powstańczej mogile pomnik, który jest jedyną pamiątką, wskazującą,  gdzie znajdował się wcześniej kościół kamedułów, a w 1863 r. stał jeszcze klasztor  kamedułów.       

       W wielu wydawnictwach dotyczących historii powstańczego pomnika w Kamedułach, jest błędny zapis, iż obok 27 powstańców jest także mogiła legionistów z 1914 r. Błąd ten wynika z tego, że ktoś nie dokładnie zinterpretował pobyt kapelana I Brygady Legionów Piłsudskiego w Kamedułach  20 sierpnia  1916 i poświęcenie krzyża na mogile powstańców 1863 r. - sądząc, że legionowy kapelan przyjechał do Kameduł poświęcić mogiłę legionistów.

     Ojciec Kosma Lenczowski poświęcił mogiłę  pięciu NN legionistów, ale następnego dnia – tj. 21 sierpnia1916 r.,  na cmentarzu parafialnym w Busku. Po zakończeniu I wojny światowej ciała pięciu legionistów przeniesiono na cmentarz wojenny przy obecnej ul. Prusa, a w 1937 r. ekshumowano je i przeniesiono na cmentarz wojenny w Czarkowach nad Nidą.

     Na terenie Szańca występują zjawiska krasowe i często powstają zapadliska, co dla miejscowych ludzi może się wydawać, że jest to dowodem na zapadanie się podziemnego tunelu. Tunelu od zboru  w Szańcu do  eremu w Kamedułach, nigdy nie było. Kto miałby go budować, w jakim celu i jakim kosztem ?, tunel -  to zwykła bajeczka.

 

 

 

 

Pęczelice

        Przy drodze z Buska-Zdroju do Szczaworyża, około 1 km na południe od Żernik Górnych leży wieś Pęczelice.  Za czasów  Jana Długosza w Pęczelicach był folwark, który dawał dziesięcinę plebanowi w Szczaworyżu, łany kmiece, karczmy i ogrodnicy dawali dziesięcinę zbożową i konopną plebanowi z Daleszyc. Część dziesięciny pobierał kościół i klasztor w Busku. Ogólna wartość dziesięciny dochodziła do 10 grzywien. Z innego opisu Długosza wynika, że całą dziesięcinę wartości 6 grzywien pobierał klasztor w Busku.

   Według regestru poborów z 1579 r. wieś Pęczelice należała do Stanisława Gnoińskiego, a niejaki Sadło miał 5osadników gospodarujących na 2 łanach i 2 zagrodników oraz 3 biednych. Michał Panczelicki miał na swej części ¼ łana ornego.

  W Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego z 1884 r. napisano, że Pęczelice to wieś leżąca wśród wzgórz, w których występuje formacja kredowa, gleba pszenna, są pokłady gipsu krystalicznego, kopalnia kamienia wapiennego zdatnego na wapno i wyroby kamieniarskie.

     Na terenie gospodarstwa Tadeusza Sekuły zachowały się resztki byłego zboru ariańskiego, zbudowanego w drugiej połowie XVI w. W latach 1570 – 1580 Pęczelice należały do arianina Stanisława Gnoińskiego, który wybudował  zbór.

     Po przejęciu majątku przez katolicką szlachtę budynek  byłego zboru został zamieniony na spichlerz (lamus) służący do przechowywania zboża. Funkcję tę pełnił aż do początków XX wieku. Obecnie budynek ten, przebudowywany w XX wieku, jest używany jako szopa. Zachowały się tylko wysokie piwnice, dwie izby ze śladami sklepienia kolebkowego. Od zachodu fragment późnorenesansowego obramienia okiennego. Na połowie obiektu brak dachu, a całość  obiektu stanowi ruinę. 

   Innym wymownym śladem pobytu arian w Pęczelicach i okolicy były szczątki trumien ukryte na szczycie  Ostrej Góry przyległej do pęczelickich pól.

Na południe od Pęczelic, przy drodze do Skotnik Małych jest wzniesienie nazywane Ostrą Górą – 263 m.npm Jest to jedno z kulminacji Garbu Wójczańsko-Pińczowskiego, charakterystyczne dla okolic Pęczelic. Wzniesienie to o względnej wysokości do 40 metrów, jest starym mezozoicznym zrębem odsłaniającym się spod osadów trzeciorzędu.

  Ks. Jan Wiśniewski w książce: „Historyczny opis….” pisał: „Podczas mojej podróży historycznej w 1923 roku po dawnym dekanacie stopnickim z Dobrowody gdziem nocował, jechałem na mszę św. do Szczaworyża i pod tą wsią (Pęczelicami) przejeżdżałem obok wyniosłego wzgórza, które wzbudziło moją uwagę. Zowie się Ostra Góra. Przed kilkunastu laty geometra pracujący w okolicy, kazał na szczycie wkopać słupek. Wówczas natrafiono na sklepienie, które gdy przebito znaleziono tam grób, w którym było 12 trumien, mających kształt człowieka. Naturalnie – wandalska ręka dziczy musiała szukać skarbów i poniszczyć pamiątki. Gdym wszedł na szczyt góry, ujrzałem zawaloną rumowiskiem piwnicę, lecz trumien nie widziałem”.

  Autor napisał dalej, że będąc w Żernikach Górnych w rozmowie z mieszkańcami  dowiedział się, że w okolicy kiedyś było dużo arian i tu i ówdzie są po nich groby (Np.: na Ostrej Górze), zaś w Żernikach Górnych i Pęczelicach są lamusy ze zborów (czyli kościołów ariańskich).

 

 

          Żerniki Górne

 

    Prawdopodobnie w 1430 roku Andrzej ze Strachocina sprzedał w Opatowie Żerniki Górne Maciejowi z Bielaw, kasztelanowi brzezińskiemu, za 300 grzywien oraz konie wartości 20 grzywien i postaw sukna mechelińskiego. Jan Długosz podał w Liber Beneficiorum, że dziedzicem był Roszpada (Rospath) herbu Kozierogi. Dziesięcinę z 2 łanów płacono kościołowi w Busku, z innych części dziesięcinę płacono do Daleszyc, w części do Janiny.

Folwark dawał dziesięcinę plebanowi w Szczaworyżu. Według innej relacji, łany kmiecie dawały dziesięcinę plebani w Daleszycach.

W regestrze poborów pow. wiślickiego z 1579 r. zapisano, że wieś Żerniki Górne miała 8 osadników, 4 łany,    3 zagrodników z rolą, 3 biednych. Wieś była własnością Ożarowskiego, kasztelana wojnickiego hetmana polnego. W XVII w. wieś należała dodo majora wojsk koronnych Maksymiliana Russockiego – kalwina i członka loży masońskiej. Ostatnim właścicielem majątku Żerniki Górne był w 1930 r. Czesław Jeżowski.

     Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1888 r. podaje: „Żerniki Górne, wieś w powiecie stopnickim, Gm. Pęczelice, paraf. Szczaworyż, odległa 12 wiorst na zachód od Stopnicy, niedaleko Buska. W 1827 r. wieś należała do parafii Solec i miała 28 domów i 206 mieszkańców. Wieś Żerniki Górne leży w małej dolinie wśród gór wapiennych. Nad wsią wznosi się kopiec uważany za grobowisko arian, bowiem według tradycji zaszła tam kiedyś wielka bitwa”.

      Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że  w Żernikach Górnych znajduje się kurhan (nie wzniesiony przez arian), ale przez ludność kultury trzcinieckiej, w starszym okresie epoki brązu. Jednakże zalegał on na wcześniejszych od siebie cmentarzyskach, pochodzących ze schyłku neolitu i wczesnej epoki brązu. Ludność kultury trzcinieckiej chowała swoich zmarłych w zbiorowych grobach, zawierających szczątki do 21 osób. Z cmentarzyska neolitycznego pochodzą ciekawe pochówki ludności kultury ceramiki sznurowej, złożone   w oryginalnych grobach, tzw. niszowatych, czyli wydrążonych na kształt nisz w lessowej glebie.

      Dr Jan Pytel (historyk mieszkający w Warszawie) opracowując monografię rodzinnej wsi Pęczelice (Jan  Pytel, Pęczelice - z dziejów wsi i gminy, Krosno 2005), wspomina, że  u obecnych mieszkańców Żernik Górnych istnieje przekonanie o tym, iż arianin Stanisław Gnoiński, obok Peczelic  był również  właścicielem folwarku w Żernikach Górnych. Dowodem  tego ma być  istniejący dotychczas budynek lamusa (byłego zboru ariańskiego). Budynek ten, mimo późniejszych przeróbek i opuszczenia, znajduje się w dość dobrym stanie. Dotychczasowe źródła historyczne milczą o arianach w Żernikach Górnych. A przecież  nawet zapisy  w książce ks. Jana Wiśniewskiego , wskazują na opowiadania   ludzi o grobach arian na tzw. Kurhanie i w innych miejscach.

 Przy wjeździe do wsi, w pobliżu wzgórza pod nazwą „Podwale” stoi Figura Chrystusa  Miłosiernego (Frasobliwego) z 1726 r. na białej kolumnie. Podstawa figury, jak głosi ustna legenda, ponoć była pozostałością po figurze ariańskiej.

    Bliskie położenie  Żernik Górnych w pobliżu Pęczelic – dużego ośrodka arian, wskazuje na  to, że i w tej wsi zapewne działali arianie.

 

Piasek Wielki

 

    Przy drodze z Buska-Zdroju do Nowego Korczyna (na 12 km.) znajduje się wieś Piasek Wielki.  Według Jana Długosza, wieś należała do Jakuba Boboli – fundatora kościoła Wszystkich Świętych  w Krakowie. W XIV w. stała się własnością rodu Mieleszyńskich. W 1439 r. miała tu miejsce koncentracja wojsk husyckich pod wodzą Spytka z Meluzyna (juniora). Konfederaci  wyruszyli w kierunku Nowego Korczyna, gdzie doszło do bitwy z wojskami możnowładztwa pod wodzą biskupa Zbigniewa Oleśnickiego. Oddziały husyckie zostały pokonane w bitwie pod Grotnikami, a Spytek poległ.

      Parafia  w Piasku Wielkim powstała przed 1350 r. Kościół p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej wybudowany został około roku 1340 przez kasztelana krakowskiego Spicimira zwanego Spytkiem z Melsztyna (seniora). Przebudowany w XIX w.

         W drugiej połowie XVI w. właścicielami Piasku Wielkiego byli Gnoińscy herbu Warnia, czyli Rak, zaś właścicielem Piasku Małego byli Zborowscy, herbu Jastrzębiec. Obydwa te rody jak pisze ks. J. Wiśniewski, „ uwikłały się w herezji ariańskiej. Gnoiński kościół w Piasku  sprofanował, uposażenie zagrabił”..

W latach 1558 – 1590  kościół został zamieniony przez Jakuba Gnoińskiego, na zbór kalwiński, a następnie ariański. Ponownie przekazany Kościołowi Katolickiemu w 1590 r. po czym powtórnie konsekrowany w 1595 r. Dalszymi włodarzami byli Radziwiłłowie. W latach 1898 – 1902 kościół  odnowiono i rozbudowano, wówczas z czysto gotyckiego stał się gotyckim z neogotyckimi partiami.

 

 

 

Gnojno

 

        Wieś Gnojno to osada leżąca na bursztynowym szlaku, a grodzisko zostało założone przez Słowian kultury łużyckiej. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości datowana jest na 18 marca 1241 r. i dotyczy spalenia miejscowego kościoła przez Tatarów podczas bitwy pod  Chmielnikiem.

 W pierwszej połowie XVI w. Gnojno należało do Krzysztofa Gnoińskiego, później do Lanckorońskich, następnie do Stefana Rupniewskiego herbu Szreniawa, biskupa kamienieckiego.

      We wsi znajduje się XVI – wieczny dwór wybudowany w 1540 r. przez Krzysztofa Gnoińskiego herbu Warna. W 1709 r. został przebudowany na obronną rezydencję. Zachowały się ślady wałów i fosy.

    Ks. Wiśniewski podaje, że: „W połowie XVI w. dziedzic  wsi Gnojno, sprowadził niejakiego heretyka Marcina z Chmielnika, w dzień poświęcenia kościoła (1564 r.) przywiódł do świątyni, w czasie odprawiania Mszy św. i chciał go wprowadzić na ambonę, lecz gdy się temu mocno oparł proboszcz miejscowy ks. Hieronim Chycki, wspomniany Marcin miał kazanie od  ołtarza pełne bluźnierstw przeciw świętym i kapłanom.”… „Podczas wojen szwedzkich za Jana Kazimierza, arianie haniebnie zdradzali Ojczyznę i króla, trzymają ze  Szwedem. Takim był Jan Gnoiński, pułkownik regimentu pieszego. Gdy był na prezydium w Pińczowie, naparł na niego Mikołaj Siemiński i Gnoiński poddał się z zamkiem. Król mu darował, lecz ten dostawszy się do wojska, po dawnemu wioski grabił. Raz gdy koczował w Rakowie, w samo południe Siemiński go złapał i do lasu zaprowadziwszy, rozstrzelał”.

 

      Józef Szymański w Przewodniku Turystycznym po Kielecczyźnie – „Szlakiem braci polskich”, Kielce 1962, s. 125 pisze:  „Gnojno – posiadłość znanej rodziny Gnoińskich, gorliwych wyznawców ideologii braci polskich. Najbardziej znaną postacią jest Janina z Sienieńskich Gnoińska herbu Rak, żona Jana założyciela Rakowa. Zbór braci polskich z portretem założyciela – Jana Gnoińskiego, zburzono całkowicie w 1945 r.”

      W/w przewodniku zamieszczona jest fotografia T. Przypkowskiego z podpisem: Jan Gnoiński, fundator zboru w Gnojnie. Popiersie na zborze uszkodzone w czasie napadu katolików na zbór, zniszczone wraz z całym zborem w Gnojnie w 1945 r. (Od herbu Gnoińskich Warnii – Raka powstała nazwa Rakowa).

 

Zborów

 

     Zborów to wieś leżąca  przy drodze  ze Stopnicy do Solca –Zdroju oraz do Nowego Korczyna. W XIV w. należała do benedyktynów z klasztoru na Łysej Górze. W 1339 r. przekazana przez opata Jana Przypkowi – podsędkowi krakowskiemu.  Późniejsze dzieje Zborowa związane są z możnym rodem Zborowskich herbu Jastrzębiec. W XVI w. właścicielem dóbr Zborowskich był Marcin Zborowski – protestant (arianin). Jak pisano o nim później, obrabował i sprofanował kościoły leżące w jego włościach, w tym także kościół w Solcu. Syn jego, Andrzej oddał kościół katolikom. W roku 1551 Marcin Zborowski, już jako wojewoda krakowski, założył w pobliskiej Stopnicy zbór kalwiński i stał się gorącym orędownikiem reformacji, którą krzewił we wszystkich swoich dobrach.

 

Czarkowy

 

       Wieś leży na południowym krańcu powiatu buskiego, nad rzeką Nidą. W 1198 r. należała do klasztoru Bożogrobowców z Miechowa. Później wieś była własnością Czartoryskich, następnie Radziwiłłów, generała Kniaziewicza oraz rodziny Pusłowskich.

      W Czarkowach żyli czołowi przedstawiciele  arian – Moskorzewscy. Po likwidacji ośrodka ariańskiego (Akademii Rakowskiej) w Rakowie, działał tu jeden z najważniejszych zborów ariańskich. Po wygnaniu arian z Rzeczypospolitej w 1658 r., kilkakrotnie odbywały się w Czarkowach tajne synody ariańskie. W 1654 r. obradujący tu synod ariański powierzył stanowisko ministra zboru Stanisławowi Lubienieckiemu, który przywiózł  do wsi odziedziczoną po ojcu i dziadku bogatą bibliotekę. W 1659 r. odbył się w Czarkowach ostatni potajemny synod ariański.

      W 1661 r. majątek Czarkowski przeszedł w ręce Morsztynów, którzy zbudowali tu późnobarokowy pałac według projektu Ferdynanda Naxa.

  We wrześniu 1914 r. wojska rosyjskie spaliły w Czarkowach pałac z olbrzymią kolekcją dzieł sztuki.

     We wsi znajduje się cmentarz wojenny i pomnik  poświęcony legionistom  z I pułku Leg. Pol. Józefa Piłsudskiego,  poległym w 1914 r. W 1928 r.  prezydent RP prof. Ignacy Mościcki dokonał  jego odsłonięcia. W styczniu 1945 r. wkraczające oddziały Armii Czerwonej wysadziły pomnik w powietrze. W 1992 r. pomnik odbudowano i poświęcono.

 

         Wędrując różnymi szlakami po powiecie buskim, warto zwrócić uwagę na nieliczne pozostałości po arianach, które jeszcze, chociaż w szczątkowej postaci pozostały na tym terenie. O niektórych miejscowościach związanych z pobytem arian na terenach obecnego powiatu buskiego,  możemy przeczytać w przewodnikach turystycznych, ale o niektórych nie znajdziemy żadnej wzmianki. A to wcale nie świadczy, że nie było tam arian, tylko jakimś dziwnym zbiegiem okoliczności, po prostu nic na ten temat nie napisano.

 

 

Bibliografia:

Adamczyk M., Adamczyk S.J., Tropami Wiślan po ziemi świętokrzyskiej. Przewodnik dla turystów zmotoryzowanych, Kielce  2008.

Banasik J., Lawera H., Bata A., Gmina Solec-Zdrój,  Krosno 2005.

Cmoch L., Pondzie, Przewodnik turystyczny, Busko-Zdrój 1996.

Marciniec L., Sołectwa gminy Busko-Zdrój, Busko-Zdrój 2003.

Pytel J., Pęczelice – z dziejów wsi i gminy, Krosno 2005.

Rogala S., Busko i okolice, Przewodnik,  Kielce 1996.

Szymański J., Szlakiem braci polskich, Przewodnik turystyczny po Kielecczyźnie, Kielce 1962.

Wiśniewski J. ks., Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w stopnickiem, Marjówka 1929.

 


© 2014 Towarzystwo Miłośników Buska-Zdroju. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Projekt i wykonanie ZST-I
powered by jPORTAL 2